Delftse Natuurwacht

Thema oktober 2011

Mossen en korstmossen

Nu de bomen kaal worden en de veel planten afsterven vallen de mossen goed op. Zij bedekken de (bos)bodem met een mooi groen tapijt.

Korstmossen zijn er in allerlei kleuren. Ze groeien op bomen, stenen en daken. Ze kunnen goed tegen warmte en goed tegen kou.

Het winterhalfjaar is een heel geschikte periode om deze 'planten' eens wat beter te onderzoeken.

Soorten (Korst)Mossen

In Nederland komen zo'n 525 soorten mos voor en ongeveer 600 soorten Korstmos.

Drie hoofdsoorten zijn vrij gemakkelijk van elkaar te onderscheiden:

Bladmossen:

Kleine plantjes met stengeltjes waaraan blaadjes groeien.

Levermossen:

Platte schijfjes die in allerlei vormen en kleuren voorkomen, maar altijd zonder stengeltjes dicht aan liggen tegen de ondergrond waar ze op groeien. Levermossen hebben een sporenkapsel dat als ze rijp zijn openspringt met vier kleppen.

Korstmossen:

Allerlei Struikachtige vormen (heel klein) waarvan je niet kunt zeggen dat het stengeltjes met blaadjes zijn of platte schijfjes.

Wat is mos?

Iedereen heeft weleens van mos gezien. Maar jullie weten vast niet dat er alleen Een mos bestaat uit stengels en bladeren. Ze hebben geen bloemen. En ze hebben ook geen echte wortels, maar wel een soort wortelachtige draden waarmee ze zich vasthechten aan de ondergrond.
"Wat is daar nu aan te zien?" zul je zeggen. Nou, dat valt best mee.
Glashaar van ruig haarmosAls je wat nauwkeuriger kijkt, bijvoorbeeld met een loep, zul je zien dat er veel verschillende vormen blaadjes zijn, de kleur kan verschillen en er zijn blaadjes die 'glasharen' hebben. Glasharen zijn lange dunne kleurloze toppen van de blaadjes, ze geven het mos een grijze waas. Soms zijn die glasharen gekruld en lijkt het op grijs kroeshaar.
De stengels van mossen kunnen vertakt of onvertakt zijn, ze kunnen plat op de grond liggen of rechtop staan.

Hoe verspreidt mos zich?

Sporenkapsel van gewoon haarmosNet als paddenstoelen verspreiden mossen zich door middel van sporen.
De sporen worden bij mossen gevormd in zogenaamde sporenkapsels. Dat zijn op een steel staande doosjes met een dekseltje waarop zich vaak nog een soort mutsje, het huikje, bevindt.
Achter het huikje zitten soms nog draden die de opening beschermen. Die hebben de mooiste vormen.
Sporenkapsel met huikje van Fraai haarmosMet een goede loep of microscoop kun je deze mooie vormen prima bewonderen.
Als de sporen rijp zijn, valt het huikje (mutsje) er af en gaat de opening van het sporendoosje open en kunnen de sporen zich verspreiden.

Zoals je op de plaatjes op de volgende bladzijde kunt zien zijn er allerlei verschillende sporenkapsels. Daaraan kan je soms de soort kunt herkennen.

Waar wordt mos voor gebruikt?

Tegenwoordig wordt mos eigenlijk nergens meer voor gebruikt. Ze worden alleen nog vaak in bloemstukjes verwerkt, omdat ze goed vocht kunnen vasthouden.
Vroeger gebruikte men mos als brandstof. Een mooi voorbeeld daarvan is turf. Dat bestaat uit afgestorven veenmossen.

Hoe zien mossen eruit?

Hieronder staan een aantal algemeen voorkomende mossen afgebeeld. Als je meer specifieke kenmerken wilt weten, kun je dat opzoeken in een mossenboek of op internet

Waar groeien mossen?

Mossen kunnen gewoon op de bodem groeien, maar ze kunnen ook op plaatsen voorkomen waar 'gewone planten' niet kunnen groeien, zoals op bomen, afgevallen takken, muren, stenen en rotsen.
Mossen zijn overal op aarde te vinden. Men treft zelfs verschillende soorten aan langs de randen van het eeuwige ijs in Groenland!
Je denkt bij mossen vaak aan vochtige en schaduwrijke plaatsen, zoals in een bos, maar er zijn ook soorten die heel goed droge omstandigheden kunnen verdragen. Denk maar aan mossen die in de duinen voorkomen.

Wil je meer ontdekken over mossen?

Zoek buiten eens drie soorten mos op. Let op kleur, vorm van bladeren en eventuele glasharen, vertakking van de stengels, enz. Probeer ook een mos met sporenkapsels te vinden. Bekijk de mossen met een loep. Tel eens op een muurtje of boomstam hoeveel verschillende soorten mos erop voorkomen. Als je de mossen nog beter wilt bekijken, moet je eens ze onder een microscoop leggen. Dan kun je allerlei details van stengels, blaadjes of sporendoosjes zien.

Wat is een korstmos?

Korstmossen zijn geen mossen. Korstmossen hebben geen wortels, zij nemen water, voedingsstoffen en gassen op uit de lucht. Ze bestaan uit twee onderdelen: een alg (wier) en een schimmel.

De alg kan (met behulp van zijn bladgroen, zonne-energie en voedingsstoffen uit de lucht) zijn eigen eten maken. Daarvan 'eet' ook de schimmel mee.
De schimmel neemt water met daarin opgeloste zouten op en beschermt de alg tegen droogte, hitte en teveel licht.
Zo heeft elk organisme voordeel van de samenwerking, dit noemt men symbiose.

Hoe zien korstmossen eruit?

Korstmossen heb je in vele vormen. Korstvormige en bladvormige soorten vormen plakkaten, zoals geel steenkorstmos. Dat groeit veel op dakpannen.

rendiermosbekermos

Het meest opvallend zijn de struikvormige soorten: sommige hebben de vorm van een gewei (Rendiermos) of van een beker (Bekermos) of van een baard (Baardmos).

Hoe verspreiden korstmossen zich?

Korstmossen verspreiden zich voor een belangrijk deel doordat er stukjes afbreken en de wind die stukjes dan verplaatst.

Een korstmos (tenminste het schimmeldeel) kan ook sporen vormen.
De sporen worden gemaakt in sporendoosjes, die 'apothecia' genoemd worden. Bij veel soorten korstmossen zijn die duidelijk te zien.

Waar wordt korstmos voor gebruikt?

baardmosKorstmos is voedsel voor rendieren. De mens gebruikt korstmossen om er kleurstof of een geneesmiddel van te maken, of in bloemstukjes.

Tegenwoordig worden ze echter vooral als milieu-indicator gebruikt. Omdat korstmossen geen wortel of steel hebben, nemen ze vocht direct uit de lucht of regen op, samen met al het vuil dat daarin zit. Korstmossen zijn dus erg gevoelig voor luchtvervuiling.
Er blijkt een stof te zijn waarvoor korstmossen uiterst gevoelig zijn: zwaveldioxide.
Sommige korstmossen kunnen alleen in schone lucht leven, zoals de baardmossen.

Er bestaan ook soorten die wel heel goed tegen vuile lucht kunnen, zoals geel steen-korstmos.
Zo kunnen we met behulp van de soorten korstmos die ergens groeien iets zeggen over de luchtvervuiling op die plaats.

Waar groeien korstmossen?

Korstmossen kunnen gewoon op de bodem groeien en (net als mossen) ook op bomen, takken, stenen, muren en rotsen. Ook komen ze (net als mossen) overal op aarde voor. Korstmossen zijn vaak bijzonder goed aangepast aan extreme omstandigheden, zoals grote droogte en hoge temperaturen. Ze lijken in tijden van grote droogte soms dood, maar tijdens een regenbui nemen ze heel snel water op en komen weer 'tot leven'.

Wil je meer ontdekken over korstmossen?

Maak eens een wandeling en kijk op bomen en stenen naar korstmossen.
Wat zie je? Kun je verschillende kleuren ontdekken?
Weet je ook wat de groene aanslag is die je op veel boomstammen ziet?
Zie je er veel of weinig soorten?
Zijn ze plat of juist mooi stuik- of baardvormig? Wat zou dat kunnen zeggen over de luchtvervuiling hier in Delft?

Nog meer weten?

Ben je nieuwsgierig geworden en wil je nog meer weten?
Kijk dan eens op de site van de BLWG, de vereniging voor onderzoek aan mossen en korstmossen in Nederland.
Ook op de site van Ecomare vindt je meer info over (korst)mossen.

Dit verhaal is een bewerking van de Natuurwacht-infofolder over Mossen & Korstmossen, in 1993 gemaakt door oud-begeleidster Pia Crabbendam.

Thea



Andere thema verhalen

Nestkasten
Vruchten
Dieren op reis